logoplaatje

Palliatievezorg.nl Bibliotheek

plaatje: Versterven

Versterven

plaatje: bulletVersterven kan onderdeel van een normaal stervensproces zijn. In dat proces is steeds minder behoefte aan eten en drinken. Het lichaam vraagt er niet meer om, of stoot het zelfs af. Versterven kan echter ook een bewuste keuze zijn. Door het lichaam vocht en voedsel te onthouden gaat het de eigen, resterende voorraden aanspreken totdat het uitgedroogd is. Afhankelijk van de conditie, sterft een terminale patiënt zo meestal binnen een à twee weken.
In een HBO-V-afstudeerscriptie van Eveline Hendriksen e.a., ‘Intermediair, De rol van de verpleegkundige bij sedatie in de laatste levensfase’, werd aandacht besteed aan de historie van versterven:

Versterven is een methode van zelfdoding die bij de Romeinen al bekend was en daar met respect en bewondering werd bekeken. Een bewuste keuze om eten en drank te weigeren als het leven te zwaar was geworden. Een manier om een einde aan je leven te maken zonder dat iemand anders je daarvoor dodelijke middelen hoefde te verschaffen. Ook al in het oude Griekenland was ‘hongeren’ een bekend verschijnsel bij vooraanstaande oude mannen, die gezien hun leeftijd niet meer in staat waren hun functie naar behoren uit te oefenen. Door voedselweigering kozen zij voor een ‘waardige dood.’

Uit onderzoeken blijkt dat:
- Uitdroging in de terminale fase een symptoomarm toestandbeeld is, waarbij een patiënt, door een daling van het bewustzijn, een verminderde pijnbeleving en een verminderde kans op kortademigheid en braken, veelal een rustig sterfbed heeft,
- Dorst en honger ten gevolge van uitdroging en het niet meer tot zich nemen van voedsel in de beginfase van een terminaal stadium soms voorkomen, maar dat deze ‘symptomen’ vrijwel altijd met eenvoudige lokale maatregelen, zoals een goede mondverzorging, zijn te verhelpen.

In december 2008 publiceerde vakblad Pallium een artikel van Boudewijn Chabot over versterven. Hij beschreef daarin onder meer een casus:

Emiel besloot het initiatief te nemen. Hij ging op bed liggen en weigerde alle hapjes en drankjes die werden langsgebracht. Dat gaf paniek in het verpleeghuis. Hij had zo goed toneel gespeeld en met niemand over zijn doodswens gesproken, zodat niemand er iets van had gemerkt. Huisarts en directie gingen opnieuw samen in gesprek. Op aandringen van de huisarts besloot Emiel uit bed te komen en weer te gaan drinken om iedereen de tijd te geven zijn verzorging nu daadwerkelijk te regelen.
Een week later was het zo ver. Uit de mond van een enkele vertrouwenspersoon die hij tot zijn sterfbed toeliet, tekende ik dit op:
Dag 1— Emiel eet niets, maar drinkt, verspreid over de dag, nog circa drie of vier koppen water.
Dag 2— Vandaag in totaal nog anderhalve kop water gedronken. De verzorgenden zijn door directie en huisarts geïnformeerd.
Dag 3— Hij gebruikt elk uur een handvernevelaar (kleine plantenspuit) met water om de mond te bevochtigen: met 3 pufjes krijgt hij ± 2 cc water binnen. Verder drinkt hij niets. Een verpleegster leert hem het gebruik van oralbalance (kunstmatig speeksel in gelvorm) om uitdroging van de mond te voorkomen.
Dag 4 — Dorst is draaglijk. Hij komt nog uit bed en is blij met het vertrouwde bezoek.
Dag 5— Ligt nu steeds op bed, gaat nog wel naar toilet. Spreken gaat moeilijker, bewustzijn blijft helder.
Dag 6— Geëmotioneerd neemt hij afscheid van enkele zeer dierbaren.
Dag 7— Afgelopen nacht is hij bij toiletbezoek gevallen en gemeen op zijn rug terechtgekomen. De huisarts dient een pijnstiller als zetpil toe (de verpleging weigert dit) maar de pijn blijft. Meneer kijkt helder uit zijn ogen maar is nog slechter verstaanbaar. Hij wil echter niets drinken en gebruikt de vernevelaar spaarzaam. Hij zegt nu snel zwakker te worden.
Dag 8 — Als de huisarts langs komt vraagt Emiel om nu in slaap gebracht te worden: ‘Ik heb nu toch wel duidelijk gemaakt dat het mij menens is. dat ik niets meer zal drinken. Ik heb nog steeds pijn in de rug.’ De huisarts wilde nog geen Dormicum of morfine geven maar daarover eerst overleggen. Hij liet temazepam en oxazepam in eigen beheer achter.
Dag 9— Emiel spreekt niet meer maar herkent de vertrouwde bezoeker. De huisarts plakt een morfinepleister (Durogesic 12,5) op zijn buik.
Dag 10— Hij is niet meer wekbaar. Dierbaren waken om beurten.
Dag 11— Vroeg in de ochtend is hij overleden.

De auteur is expert op het gebied van het zelfgekozen levenseinde. Hij schreef onder meer het boek Informatie over zorgvuldige levensbeëindiging, dat uitsluitend via www.wozz.nl te bestellen is. Een populaire versie van dit boek verscheen in 2010 onder de naam Uitweg. Dit is door Chabot samen met journaliste Stella Braam geschreven.


Reageren?

plaatje: bulletWilt u een reactie geven op bovenstaand artikel? Dat kan hieronder.