Vind je het lastig om je voor te bereiden op de laatste levensfase? Weet je niet hoe je kunt beginnen met het nadenken en/of praten daarover? Dan zijn hier enkele hulpmiddelen:
Gesprekshulpen
Kaartjes van Betekenis, 50 vragen die er toe doen is een laagdrempelig hulpmiddel om over het levenseinde in gesprek te raken met gezinsleden, familie, vrienden of collega’s. Het bevat uiterst gevarieerde vragen over het levenseinde. Sommige gaan over de uitvaart, andere gaan over rouw en weer andere hebben betrekking op de mogelijk benodigde zorg in de laatste levensfase. De vragen zetten aan tot het nadenken over diverse onderwerpen die met het levenseinde verbonden zijn: van afscheid nemen tot uitvaart, van de kijk op het hiernamaals tot de houding waarmee men in het leven staat. Er zitten zeer praktische vragen tussen (zoals ‘Weet je het al, begraven of cremeren?’ of ‘Heb jij een wilsverklaring?’) maar ook existentiële (zoals ‘Als je nu doodgaat, heeft je leven dan zin gehad?’ of ‘Is er leven na de dood?).
Klik hier voor meer informatie en/of bestellen.
Oog in Oog. Samen praten over als en dan is een effectieve gesprekshulp met vragen over de toekomst die voor iedereen komt. De vragen op de kaarten helpen mensen zich voor te bereiden op die toekomst. ‘Oog in Oog’ is vooral bedoeld voor stellen, waarbij er bij één van de twee sprake is van een ernstige ziekte of een hoge leeftijd, waardoor het verlenen van zorg dichterbij kan komen: twee partners bij voorbeeld, broer/zus of kind/ouder. Op de (34) vraagkaarten staan altijd twee vragen: een hoofdvraag en een subvraag. Dit zorgt voor extra verdieping van de gesprekken. Enkele voorbeelden van de vragen zijn: Wie of wat heb jij nodig om het leven waardevol te laten zijn? (Hoe kan ik (of een ander) je helpen het leven die waarde te laten behouden?) en Wat moet ik absoluut over jou weten als ik voor jou zorg? (Moet iedereen die voor jou zorgt dat weten, of alleen ik?) De gesprekshulp bestaat sinds 2020 alleen in de vorm van een app.
Klik hier voor meer informatie en/of bestellen.
Heeft de dood een kleur? En 49 andere filosofische vragen over leven en dood is een gesprekshulp voor gesprekken over leven en dood met – met name – kinderen en jongeren. De vijftig vragen in deze gesprekshulp zijn filosofisch, en soms ogenschijnlijk surrealistisch van aard (zoals ‘Gaat een groot dier meer dood dan een klein dier?’ of ‘Is verdriet in de zomer hetzelfde als verdriet in de winter?’). Ze bieden daarmee zinvolle aanknopingspunten aan voor gesprekken met een jonge doelgroep. De vragen in de gesprekshulp nodigen uit tot samen onderzoeken, samen bespreken, samen verkennen. De verwondering staat centraal. Net als de dialoog. Het gaat niet om je gelijk krijgen, niet om discussiëren en ‘winnen’. Deze gesprekshulp wordt veel op scholen gebruikt, vooral om zonder actuele aanleiding (een overleden docent of ouder, een ernstig ziek kind in de klas) over het levenseinde te praten.
Klik hier voor meer informatie en/of bestellen.
Praatposter Nu en straks. Wandel er eens over is een hulpmiddel van MantelzorgNL, de organisatie voor mantelzorgers. De tool richt zich met name op gesprekken tussen ouders en kinderen over de toekomstige zorg die de ouders mogelijk nodig gaan hebben, en welke rol de kinderen daarin kunnen spelen. Enkele voorbeeldvragen zijn: Wie wil je dat er namens jou beslist als jij het zelf niet meer kan? Welke zorg zou jij overlaten aan een vreemde? Waar vraag je liever een bekende voor? De vragen gaan behalve over zorg ook over ouder worden, financiën, wonen en werken.
Klik hier voor meer informatie en/of bestellen.
Gesprekskaart Over leven en dood is een hulpmiddel van de NFK, de Nederlandse Vereniging van Kankerpatiëntenorganisaties. Op de kaart staan vele vragen waarover patiënten en naasten met elkaar (of met zorgverleners) kunnen praten. De vragen zijn verdeeld over diverse gespreksterreinen, zoals lichamelijk, psychisch en sociaal, zingeving/spiritualiteit en stervensfase. De gesprekskaart is in twee versies te downloaden: voor digitaal gebruik en als print. Klik hier voor meer informatie.
Het Landelijk Expertisecentrum Sterven heeft een serie Handreikingen (‘De dood. Praat erover, niet eroverheen.’) gemaakt. De Handreikingenset bevat tips voor luisteren, nabij zijn en gesprekken. De Handreikingenset is voor 9,85 euro te bestellen via de website van het Expertisecentrum.
Wensenboekjes
In het boekje Zo denk ik erover. Mijn wilsverklaring voor zorg en behandeling in de toekomst kun je tal van zaken vastleggen. Over behandeling en verzorging bij voorbeeld. Over afscheid nemen en uitvaart. Het boekje is ook als zorgverklaring te gebruiken. Het bevat daarnaast een pagina met stellingen, zodat je kunt aangeven hoe je bij voorbeeld denkt over doorbehandelen en het kiezen van het moment van sterven. De stellingen zijn ook ideaal om over dergelijke thema’s te praten met naasten. Ook is er een pagina met de vraag: ‘Wat vind ik belangrijk in de laatste levensfase?’ De mogelijke antwoorden die je kunt aankruisen, zoals pijnvrij zijn, privacy, niemand tot last zijn of sterven tijdens de slaap, kunnen aanleiding zijn voor gesprekken met naasten.
Klik hier voor meer informatie en/of bestellen.
Het Netwerk Palliatieve Zorg Twente heeft eveneens een boekje ontwikkeld waarin wensen en gedachten over de laatste levensfase verzameld kunnen worden. Het boekje heet ‘Als ik nadenk over mijn laatste levensfase, dan wil ik graag…’. Een pdf van het boekje is hier gratis te downloaden.
Wie uitsluitend de eigen uitvaartwensen wil vastleggen, kan kiezen uit een enorm aanbod van wensenboekjes. Bijna iedere grote uitvaartondernemer en/of uitvaartverzekeraar biedt zogeheten wensenboekjes aan, waarin mensen hun gedachten over de eigen uitvaart kunnen vastleggen. Google maar op ‘uitvaartwensen vastleggen’, en je ziet de mogelijkheden van onder meer Yarden, DELA en Monuta.
Wie de wensen wil vastleggen in een digitale omgeving, kan terecht op diverse websites. Zoals exit.nl (met onder meer een euthanasieverklaring, behandelverbod en wensverklaring laatste levensfase), voor-morgen.nl (voor een Digitale Wilsverklaring, waarin je behandel- en zorgwensen kunt opschrijven) en thuisarts.nl. De eenmaal opgestelde wensverklaringen zijn prachtige documenten om gesprekken over te voeren met een naaste of een huisarts, zodat de belangrijke mensen om je heen weten wat je wensen zijn.
Brief aan de naasten
“De laatste tijd denk ik meer na over mijn laatste levensfase. Over wat ik van betekenis zou vinden als ik geconfronteerd word met een ongeneeslijke ziekte, een ongeval of iets anders waardoor mijn leven eindigt. Over hoe ik de zorg zie rond mijn sterven en afscheid. Ik vind het belangrijk om over mijn wensen met jou van gedachten te wisselen.” Zo begint de voorbeeldbrief aan een naaste, die jou voert langs thema’s als laatste wensen, de mate waarin er over ziekte en dood gesproken mag worden en tal van medische beslissingen. Dit uit de Verenigde Staten afkomstige idee is in 2017 vertaald naar het Nederlands, onder verantwoordelijkheid van de Coalitie Van Betekenis tot het Einde. Bij de voorbeeldbrief hoort ook een begrippenkader als bijlage.
Klik hier voor meer informatie.
Boeken
Of het nu gaat om een kort praatje met je ernstig zieke buurvrouw, een vriendin in rouw, een gesprek met je ouders op leeftijd, of je partner die gaat sterven: in het boek Ik weet niet wat ik zeggen moet. Hoe praat je over dood, verlies en rouw? hebben Mariska Overman en Rob Bruntink van Bureau MORBidee tal van tips en adviezen voor je op een rij gezet. Waar kun je het over hebben? Wat is het goede moment? Wat zeg je wel, en wat juist niet? Hoe praat je er met (jonge) kinderen over? Praktisch en ‘to the point’ helpen Overman en Bruntink jou om in al die situaties niet met je mond vol tanden te staan. Het boek bevat o.a. de befaamde vijf O’s: hoe moet je vooral níet reageren om iemand die in rouw is, of iemand die jou voor het eerst vertelt dat hij ongeneeslijk ziek is. Ook het bekende acroniem Wees LIEF in relatie tot rouw (Luister, Informeer, Erken, Faciliteer) staat in het boek.
Klik hier voor meer informatie en/of bestellen.
Als ik later dood ben, en wat ik dan zou willen is een uitgave van SENS Uitvaarten in Utrecht en richt zich op het afscheid en de uitvaart. Het boek helpt je daar op een speelse manier over na te denken. Het is een werkboek vol informatie en ideeën. Voor iedereen die eens stil wil staan bij zijn of haar eigen afscheid, of zich afvraagt wat daar allemaal bij komt kijken.
Klik hier voor meer informatie en/of bestellen.
Voor kleine gezelschappen en groepen
Soms organiseren ouderenbonden, kerkgenootschappen of andere organisaties speciale themabijeenkomsten over de laatste levensfase en/of het levenseinde. Wie een hulpmiddel zoekt voor dergelijke bijeenkomsten, zodat deelnemers in kleine gezelschappen met elkaar in gesprek kunnen gaan, kan gebruik maken van twee bierviltjes. Dit zijn voor deze doelen zeer effectieve (en goedkope) hulpmiddelen.
Op het ene bierviltje staat aan de ene kant: Zullen we over de dood praten? Op de andere zijde staan 19 vragen waarmee de deelnemers die vraag inhoud geven. De vragen staan in een cirkel, en worden steeds persoonlijker naarmate de cirkel dichterbij de kern komt. De vragen variëren van ‘Wat moet er op je grafsteen staan?’ (buitenste cirkel) tot aan ‘Als je nu sterft, heeft je leven dan zin gehad?’.
Op het andere bierviltje staat aan de ene kant: Zullen we over de toekomst praten? Op de andere zijde staan 6 vragen die van wezenlijke waarde zijn in de laatste levensfase. Twee voorbeeldvragen zijn: ‘Welke hoop heb je, als je naar de toekomst kijkt?’ en ‘Als er niet veel tijd meer is, wat is dan belangrijk voor jou?’ (Dit bierviltje is sinds begin 2022 uitverkocht.)
Sinds 2017 biedt de Coalitie Van Betekenis tot het Einde zogeheten dialooggesprekken aan. Onder begeleiding van een ervaren vrijwilliger, wordt in kleine groepjes over het levenseinde gesproken. De bijeenkomsten duren anderhalf uur. Klik hier voor meer informatie.
Diverse Netwerken Palliatieve Zorg bieden sinds begin 2022 bijeenkomsten aan die specifiek over palliatieve zorg en de daarin te maken keuzes rondom het levenseinde gaan. Ze zijn toegankelijk voor alle burgers. Op deze website kun je daar meer over lezen. Je vindt hier welke Netwerken de bijeenkomsten houden, en in welke regio’s ze te bezoeken zijn. Vanuit dit initiatief is ook een wachtkamerfilmpje gemaakt over palliatieve zorg.
Speciaal voor ouderen zijn de publieksbijeenkomsten ‘Spreken over het levenseinde’ bedoeld. Het format voor die bijeenkomsten is ontwikkeld door het Netwerk Palliatieve Zorg Almere. Om het organiseren van deze bijeenkomsten te vergemakkelijken is een draaiboek geschreven en zijn er voorbeelden gemaakt voor de uitnodigingsbrief, een PowerPoint-presentatie en een evaluatieformulier opgenomen.
Voor afdelingen van KBO-Brabant heeft het hoofdkantoor eveneens een format ontwikkeld. Enkele tientallen afdelingen hebben inmiddels in eigen regio of dorp voorlichtingsavonden ‘In gesprek over het levenseinde’ verzorgd.
Tekst: Rob Bruntink
N.B.
Artikelen op deze website kunt u gratis lezen. Een donatie voor de auteur is welkom. Dat kan hier.